Sztuka pisania: Rozprawka

Jak napisać specyficzny rodzaj wypracowania, czyli rozprawkę. Innymi słowy, jak tekstem udowodnić swoją tezę.

Małgorzata Karolina Piekarska

Temat, czyli? cel

Szkolny tekst taki jak wypracowanie lub rozprawka rzadko kiedy jest na tzw. wolny temat. Przeważnie trzeba pisać na temat zadany. Chodzi o to, by wszyscy piszący mieli równe szanse. Jak to? Zwyczajnie. Nie każdy jest w stanie napisać coś z głowy, czyli z niczego. Nie wszyscy mogą popisać się inwencją. Wielu musi mieć zadany temat, by sklecić kilka zdań. Dla nich polecenie "napisz cokolwiek" jest jak wyrok.
Wprawdzie ja twierdzę, że z każdego można zrobić pisarza, ale? jedni w taką pracę muszą włożyć niewiele wysiłku, inni harować jak przysłowiowe woły. Zadaniem wypracowania jest pokazanie jak ktoś buduje zdanie. Czy poprawnie, czy może niestety "po polskiemu"? Rozprawka tych zadań ma więcej. Nauczyciel sprawdza, jak ktoś argumentuje. Pisanie rozprawek może być pomocne, gdy później chcemy zająć się pisaniem esejów czy felietonów.

Rozprawka a wypracowanie, czyli jak napisać wstęp

Rozprawka to pewien rodzaj wypracowania. Rozprawki dzielą się na analityczne i syntetyczne. Analityczne analizują coś jednego. Na przykład zachowanie Snape?a w Harrym Potterze. Czy Snape jest złą postacią czy też nie? Z kolei rozprawki syntetyczne łączą w całość kilka wątków, dzieł lub motywów. Np. udowodnij, że motywy baśniowe w literaturze są odbiciem życia poza baśnią. Wtedy w takiej rozprawce możemy zajmować się tym, że w baśniach tak jak i w realnym świecie istnieją rodziny ? tata, mama dzieci, źli i dobrzy ludzie itd.

W każdym przypadku zadaniem rozprawki jest udowodnienie postawionej tezy lub jej zaprzeczenie. Cechy wspólne są takie jak przy wszystkich tekstach. Zarówno rozprawka, jak i wypracowanie powinny mieć wstęp, rozwinięcie i oczywiście zakończenie. W przypadku rozprawki wstęp jest specyficzny. Jest to postawienie tezy lub hipotezy. Autor rozprawki ma zadanie ja obalić lub potwierdzić. Wstęp jest więc swoistą opowieścią o tym, czego będziemy w rozprawce bronić lub co będziemy obalać. Na przykład: "Stanisław August Poniatowski przed sądem historii. Bronię, czy oskarżam polskiego króla?" Wybierając obronę, trzeba najpierw w kilku słowach we wstępie uzasadnić taki wybór i przejść do rozwinięcia, gdzie zajmiemy się konkretnymi przykładami.

Rozwinięcie, czyli z cytatami

Rozwinięcie rozprawki to po prostu strefa dowodowa. Udowadniamy tezę, którą postawiliśmy. Jak? Przydatne są konkretne przykłady i cytaty. W przypadku rozprawki o Stanisławie Auguście Poniatowskim bez problemu znajdziemy przykłady przemawiające zarówno za obroną, jak i za oskarżeniem ostatniego monarchy. Jeśli znamy książki o nim np. Józefa Hena czy Stanisława Cata Mackiewicza nie zabraknie cytatów. Jak Stanisław Cat Mackiewicz tłumaczy wielka słabość naszego Króla do Carycy Katarzyny?

Możemy też skorzystać, jak z dobrego źródła, z "Satyr" biskupa Ignacego Krasickiego np. "Na króla", gdzie mistrzowsko pokazane są i wykpione zarzuty stawiane przez współczesnych królowi przeciwników, choćby te dotyczące niekrólewskiego pochodzenia monarchy:
"Jesteś królem ? a byłeś przedtem mości panem; / To grzech nieodpuszczony. Każdy, który stanem / Przedtem się z tobą równał, a teraz czcić musi, / Nim powie: "najjaśniejszy", pierwej się zakrztusi" albo cytat pokazujący, jak królowi zarzucano, że zbyt wiele czasu poświęca czytaniu i spotkaniach z uczonymi: "Księgi lubisz i w ludziach kochasz się uczonych; / I to źle. Porzuć mędrków zabałamuconych. / Żaden się naród księgą w moc nie przysposobił: / Mądry przedysputował, ale głupi pobił. / Ten, co niegdyś potrafił floty duńskie chwytać ? / Król Wizimierz ? nie umiał pisać ani czytać". Taki cytat jasno udowodni, że król już za życia spotykał się zarówno z przychylnością (vide postawa Krasickiego i napisanie tej satyry), jak i z wrogością.
Cytaty muszą być jednak dobierane umiejętnie. Czytający musi czuć, że ten cytat w tym miejscu aż się prosił.

Najczęstsze błędy, czyli jak pisałam wcześniej

Częstym błędem przy pisaniu rozprawek jest nieumiejętne stosowanie cytatów. Jednak o wiele powszechniejsze jest pisanie: "jak pisałem wcześniej" albo: "jak już wspominałem". Takich sformułowań trzeba za wszelką cenę unikać i to w każdym tekście, nie tylko w rozprawce. One wydłużają tekst, ale nie przybliżają czytelnika do jego zrozumienia. Te słowa są uprawnione, gdy odsyłamy do wcześniejszego tekstu, a nie do akapitu w tym tekście. Innymi słowy dziennikarz piszący cykl artykułów może napisać: "jak wspomniałem wcześniej w felietonie o?" albo "w artykule o?", ale nie można odsyłać do tego samego tekstu, bo czytelnik nie jest idiotą i nie lubi, jak się go za takiego uważa.
Błędem jest też stosowanie na siłę zdań złożonych. Czasem lepiej pisać zdaniami krótkimi. Zbyt zawile skonstruowane zdania powodują, że czytający musi czytać tekst kilka razy i nadal nic z niego nie rozumie.

Wreszcie koniec

W przypadku rozprawki zakończenie to po prostu potwierdzenie lub obalenie postawionej we wstępie tezy. To jak będzie ono mocne, zależy od siły argumentów i doboru cytatów użytych w rozwinięciu.

PS.
I jedna uwaga. Nie wierzcie, że pisarzem lub dziennikarzem zostaje ten, kto ma z wypracowań lub rozprawek same piątki. Ja nie miałam.